« رشد » در مقابل « غى » است كه در جاى كلمه هدايت استعمال مىشود « 1 » . و جمله * ( « فَقالُوا رَبَّنا آتِنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً » ) * تفريع دعاى ايشان است بر بازگشتن ايشان ، گويا وقتى ناتوانى و بيچارگى خود را ديدند مضطر به اين شدند كه از درگاه خدا مسئلت نمايند ، و اين تفريع را كلمه « من لدنك » تاييد مىكند ، زيرا اگر دستشان از هر چاره اى قطع نشده باشد ، و ياس و نوميدى از هر طرف احاطه شان نكرده باشد رحمتى را كه درخواست كردند مقيد به قيد « لدنك » نمىكردند ، بلكه مىگفتند « آتنا رحمة - خدايا به ما رحمتى فرست » هم چنان كه ديگران مىگويند : « رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً » « 2 » و يا مىگويند : « رَبَّنا وَآتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ » « 3 » پس مراد از رحمت سؤال شده تاييد الهى بوده در جايى كه مؤيدى غير او نيست . ممكن هم هست مراد از رحمت سؤال شده از ناحيه پروردگار پاره اى مواهب و نعمتهاى مختص به خدا باشد از قبيل هدايت كه در مواضعى از كلام مجيدش آن را از ناحيه خودش به تنهايى دانسته است ، تقييد به جمله « من لدنك » هم خالى از اشعار به اين معنا نيست . و ورود نظير اين قيد در دعاى راسخين در علم كه در قرآن آمده باز اين احتمال را تاييد مىكند ، چنانچه فرموده : « رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً » « 4 » كه مىدانيم در اين درخواست جز هدايت چيزى را نخواسته‌اند . و در جمله * ( « وَهَيِّئْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَداً » ) * مراد از « أمرنا » آن وصفى است كه مخصوص به خود آنان بوده . و به خاطر همان وضع از ميان قوم خود بيرون آمده و فرار كرده‌اند و حتما آن قوم در پى مردم با ايمان بوده‌اند تا هر جا يافتند آنها را به قتل برسانند ، و يا بر پرستش غير خدا مجبورشان كنند . و اين عده پناهنده به غار شدند در حالى كه نمىدانستند سرانجام كارشان به كجا مىرسد ، و چه بر سرشان مىآيد ، و غير از پناهندگى به غار هيچ راه نجات ديگرى نداشتند ، و از همين جا معلوم مىشود كه مراد از رشد همان راه يافتن و اهتداء به روزنه نجات است . پس اين جمله ، يعنى جمله * ( « وَهَيِّئْ لَنا مِنْ أَمْرِنا رَشَداً » ) * بنا بر احتمال اول - از دو

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « رشد » . ( 2 ) سوره بقره ، آيه 201 . ( 3 ) سوره آل عمران ، آيه 194 . ( 4 ) پروردگارا دلهاى ما را از حق منحرف مكن بعد از آنكه هدايتمان كردى و از ناحيه خودت رحمتى بر ما ارزانى دار . سوره آل عمران ، آيه 8 .